Özsaygı, bireyin kendine duyduğu değer, saygı ve güven duygusudur. Kişinin kendi benliğiyle ilgili olumlu düşünceler taşıması, güçlü ve zayıf yönlerini kabul etmesi, kendisini olduğu gibi sevmesi özsaygının temelini oluşturur. Yüksek özsaygıya sahip bireyler, yaşamlarında karşılaştıkları zorluklara karşı daha dirençlidir, sosyal ilişkilerde daha başarılı ve içsel olarak daha huzurludur.
Özsaygısı Yüksek Bireylerin Özellikleri
-
Kendisini olduğu gibi kabul eder.
-
Sahip olduğu yeteneklere ve güçlü yönlerine güvenir.
-
Hatalarından ders çıkarır ve sorumluluk alır.
-
Problem çözme becerisi gelişmiştir.
-
Olumsuz eleştiriler karşısında kendisini yetersiz hissetmez.
-
Toplum içinde saygı görmeye değer olduğunu düşünür.
Bu bireyler, dışarıdan gelen olumsuz geri bildirimleri kişisel bir tehdit olarak algılamazlar. Özsaygıları sağlam bir temele oturduğu için eleştirilerden kolayca etkilenmezler.
Özsaygısı Düşük Olan Bireylerde Görülen Durumlar
-
Kendisi hakkında olumsuz ve gerçek dışı düşüncelere sahiptir.
-
Kendi yeteneklerine güvenmekte zorlanır.
-
Başkalarının düşüncelerinden fazlasıyla etkilenir.
-
Sürekli olarak kendini yargılar ve değersiz hisseder.
-
Çevresinden sevgi ve takdir göremediği düşüncesine kapılır.
-
Sosyal ortamlarda çekingen veya içe kapanık davranabilir.
Baumeister (1993) tarafından yapılan araştırmaya göre, özsaygısı düşük bireyler, tehdit edici durumlar karşısında daha savunmasızdır. Çünkü benliklerini destekleyen iç kaynakları sınırlıdır.
Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisinde Özsaygı
Maslow’a göre, bir bireyin özsaygısının gelişmesi için önce sevgi ve kabul görme ihtiyacının karşılanması gerekir. Bu durum, bireyin önce ailesi tarafından koşulsuz kabul görmesi, ardından sosyal çevresinde değerli hissedebilmesiyle sağlanır.
Ergenlikte Özsaygı Neden Önemlidir?
Ergenlik dönemi (11-18 yaş), özsaygının en yoğun biçimde şekillendiği kritik bir dönemdir. Erikson’un psikososyal gelişim kuramına göre bu dönem, kimlik kazanımı ile rol karmaşası arasında bir mücadele sürecidir. Bu süreçte birey:
-
Kendine ait düşünceler üretir,
-
Potansiyelini fark eder,
-
Sosyal çevresiyle olan ilişkilerle öz değerlendirme yapar.
Ergenlikte beden imajı da özsaygının belirleyicilerindendir. Görünüşünden memnun olmayan ergenlerde özsaygı düşüklüğü sıkça görülür (Simmons, 1987; Harter, 1993). Bu nedenle ergenin çevresindeki kişiler—özellikle ailesi—tarafından kabul gördüğünü ve sevildiğini hissetmesi büyük önem taşır.
Özsaygıyı Geliştirmek İçin Ailelere Düşen Görevler
-
Çocuğun kişilik özelliklerini ve güçlü yönlerini fark etmeye yardımcı olun.
-
Onu koşulsuz sevdiğinizi hissettirin.
-
Başarılarından çok çabasını takdir edin.
-
Eleştiriden çok yapıcı geri bildirimlerde bulunun.
-
Onun sosyal çevresiyle kurduğu ilişkileri takip edin ama baskı kurmayın.
-
Kendi kararlarını almasına ve sorumluluk üstlenmesine olanak tanıyın.
Akran İlişkilerinin Özsaygı Üzerindeki Etkisi
Ergenlikte arkadaş çevresi, bireyin kendini tanımasında etkili bir aynadır. Bu dönemde:
-
Sosyal iletişim becerileri gelişir.
-
Kendini ifade etme gücü artar.
-
Sosyal destek sayesinde özsaygı güçlenir.
Ailenin bu süreçte hem destekleyici hem de yönlendirici bir rol oynaması, ergenin sağlıklı bir kimlik geliştirmesine ve güçlü bir özsaygıya sahip olmasına katkı sağlar.
Özsaygı, bireyin hem kişisel hem de toplumsal yaşamında belirleyici bir etkendir. Özsaygısı gelişmiş bireyler daha mutlu, daha üretken ve daha sağlıklı ilişkilere sahiptir. Ergenlik döneminde bu sürecin doğru yönetilmesi, bireyin hayat boyu taşıyacağı benlik saygısının temelini oluşturur.
